Actueel risico volgens LoCovid 18 april 2025
Besmettingsrisico Covid19 is nog steeds LAAG, maar stijgt sinds carnaval heel langzaam. Rioolwaarde op 11-4 was 98. Geschat aantal besmettingen PER DAG ~3500 → ~350 extra LongCovid-patiënten per dag, waarvan ~85 ernstig beperkt. De griepgolf, hoogste in 5 jaar, sterft langzaam weg. Volgens RIVM is het aantal (extra) griepdoden sinds 1 januari minstens 3730. Zo’n 3,89% heeft een luchtweginfectie, dit blijft langzaam dalen.
Vanaf 2020-7 continu oversterfte, tov LQI 2010-2019 in week 14 zelfs 472 † → 17% bovenop verwachte sterfgevallen. Nieuwe berekeningen laten zien dat veel oversterfte aan vergrijzing is toe te schrijven (babyboomers overlijden), maar toch blijft er een onverklaarde, hardnekkige oversterfte bestaan van gemiddeld zo’n 50 doden per week.
LET OP: Algemene onderbouwing, interpretatie en achtergrond-informatie bij de rubrieken vindt u via de [info] link in headers
Virusdeeltjes in rioolwater week 2025-15 [info]
Meting 11 april: 98 (x 1011 virusdeeltjes per 100.000 inwoners) volgens Corona Lokaal, gebaseerd op rioolwatermetingen van het RIVM.
In de grafiek hieronder over het virusniveau in het afgelopen jaar zien we dat het virusniveau na de zomerpiek 1256 medio juli en de herfstpiek 1430 van eind september gestaag gedaald is, met schommelingen. Het dieptepunt 59,24 werd bereikt op 2-3-2025. Dat is lager dan het vorige minimum 65,81 op 8-4-2024, maar hoger dan de minima 47,46 op 2-7-2023 en 46,50 op 19-6-2025. Covid19 is dus nooit weg, en zolang niet actief ingedamd wordt zal het ook nooit verdwijnen!
Na 2 maart heeft een stijging ingezet, heel langzaam en aarzelend. Het is nog niet duidelijk of dit een tijdelijke opleving is na superspreaderevent carnaval, of dat de nieuwe golf begonnen is. Dat laatste is niet uit te sluiten, omdat de vorige piek eind september vorig jaar al 6 maanden geleden is. In die tijd is de meeste opgebouwde immuniteit voor de rondgaande varianten grotendeels vervaagd. Het besmettingsniveau ligt nu al wekenlang meer dan 50% boven het meest recente minimum.
Landelijke spreiding van besmettingen
Op Corona Lokaal is ook de landelijke spreiding van het coronavirus te zien, over de provincies en over de afvalwaterstations. Sinds vorige week is er voor wat betreft de lichtgele provincies (rioolwaarde > 100) niets veranderd. Afwachten hoe dit verder verloopt is alles wat we kunnen doen, bij een overheid die alles over ons heen laat komen.
Verloop van aantal besmettingen per dag
Het is de moeite waard om het verband tussen virusdeeltjes in rioolwater en aantal besmettingen met Covid19 per dag, zoals gevonden door Datagraver, te gebruiken om het verloop van het aantal virusdeeltjes in rioolwater van Corona Lokaal om te rekenen naar een grafiek met het aantal dagelijkse besmettingen. Het geschatte aantal besmettingen per dag spreekt meer aan dan een abstracte rioolwaterwaarde.
Door de geïnterpoleerde, gewogen en genormeerde data van Corona Lokaal per dag te vermenigvuldigen met 36 krijgen we onderstaande grafiek, met het geschatte aantal Covid19-infecties per dag, over de pandemie vanaf 1 oktober 2020. Op 11 april zouden er dan 3525 besmettingen zijn geweest over heel Nederland.
In bovenstaande grafiek zijn ook de risiconiveaus Laag, Matig, Hoog, Zeer hoog en Extreem aangegeven conform onze vastgestelde tabel. Merk op dat vanaf oktober 2020 het virusniveau zelden Laag is geweest, zoals nu, en nooit meer Gering of Basis.
Cumulatief aantal besmettingen
Uitgaande van de besmettingen per dag kan ook het cumulatieve aantal besmettingen in een grafiek gezet worden:
Hier is bijvoorbeeld uit af te lezen dat pas in november 2022 Nederlanders gemiddeld 1x besmet waren, maar óók dat nu al 41,4 miljoen besmettingen een feit zijn, zodat 2 jaar later Nederlanders al gemiddeld 2,27x besmet zijn geweest. Het totale aantal besmettingen blijft stijgen, zij het momenteel langzaam. Daarmee stijgt óók het aantal patiënten met (ernstige) langdurige klachten van Long Covid: de ziekte waarvoor nog steeds geen therapie of medicijn bestaat.
Besmettelijke personen
Nu er elke dag alweer zo’n 3500 Covid-besmettingen bijkomen, en elke besmette persoon is ~10 dagen besmettelijk, volgt daaruit dat momenteel ~35.000 Nederlanders besmettelijk zijn, dat is ~0,20% van alle Nederlanders.
Het percentage op Covid19 positief geteste mensen wordt ook bijgehouden in de RIVM-testgroep voor registratie van luchtweginfecties. Dit percentage positieve Covid19-testen in Nederland wordt sinds begin augustus ook in grafiekvorm gepubliceerd op Corona-lokaal:
In deze grafiek zijn dezelfde patronen te herkennen als in de grafiek voor het aantal infecties gebaseerd op de rioolwatermetingen.
Merk op dat het percentage besmette personen in het Percentage positieve testen op 10-4 uitkomt op 0,1%. Dit is lager dan onze schatting van 0,20% hierboven, maar dat komt waarschijnlijk omdat veel mensen in de testgroep met luchtwegklachten een Covid19-zelftest doen, en daarvan is bekend dat die vaak vals negatief zijn. Bovendien wordt een besmet persoon in de week erna niet opnieuw meegeteld, terwijl deze vaak 1-2 weken besmettelijk blijft.
Hoeveel Covid19-besmettingen leiden tot Long Covid?
Of en hoe vaak Covid19-besmettingen nu nog steeds tot Long Covid leiden is een vraag die in Nederland nauwelijks aandacht krijgt. De medische elite en alle media gaan er stilzwijgend van uit dat alle bekende Long Covid-patiënten (vaak wordt een aantal van ~100.000 in Nederland genoemd) in 2020 en 2021 ziek zijn geworden. Experts van het RIVM noemen wel eens percentages van 1 à 2% dat (nu nog) langdurige klachten houdt na besmetting. Dat is echter een slag in de lucht en in strijd met de resultaten van grote wetenschappelijke onderzoeken in het buitenland, zie ons artikel Hoeveel Covid19-besmettingen leiden tot Long Covid? in de rubriek Science.
Het probleem is dat Long Covid in Nederland lange tijd niet geregistreerd werd. Pas in juni 2024 opende het RIVM het PostCovid onderzoeksplatform. Het Post-Covid Netwerk Nederland van ZonMW doet onderzoek naar de gezondheid van LC-patiënten d.m.v. 3-maandelijkse vragenlijsten. Iedereen kan zich aanmelden. Ook het RIVM zelf heeft in zijn wekelijkse vragenlijsten voor het infectieradar-testpanel enkele vragen opgenomen over typische LongCovid-symptomen. Daar is echter nog niet over gerapporteerd.
In onze weekberichten gaan wij vaak uit van 10% kans op Long Covid na elke besmetting. Dit percentage is gebaseerd op een onderzoek onder 3,5 miljoen Canadezen. Zij stelden vast dat de kans op Long Covid niet afneemt bij herbesmetting, maar daarentegen cumulatief werkt: elke besmetting geeft weer ca. 13% kans op symptomen van Long Covid, zodat na 3 besmettingen zo’n 40% langdurige symptomen houdt (zie grafiek hieronder).
We zullen in onze weekberichten voorlopig blijven rekenen met 10% kans op Long Covid per besmetting, en een kwart daarvan zal ernstige chronische klachten betreffen, dus 2,5%. Merk op dat in interviews met artsen en deskundigen van het RIVM wel eens gesteld wordt dat de omikron-variant veel minder vaak in Long Covid resulteert. Dat klopt dus niet. Omdat bijna niemand zichzelf meer test na een besmetting, heeft men 3 maanden later werkelijk geen idee waar de blijvende klachten als kortademigheid, slechte concentratie, hersenmist, vermoeidheid, hartkloppingen e.d. vandaan komen. Long Covid dus.
In Nederland kunnen LongCovid-patiënten zich ook aanmelden bij C-Support, maar de drempel voor acceptatie is hoog, velen kennen deze mogelijkheid niet of weten niet dat ze Long Covid hebben, en eigenlijk heeft C-Support ook niet veel te bieden aan ondersteuning. Desalniettemin hebben zich tot nu toe al 32.929 mensen aangemeld, en uit onderstaande grafiek blijkt dat de aantallen aanmeldingen per maand slechts zeer langzaam dalen. In december t/m maart waren er nog ruim 200 per maand. En dan te bedenken dat het risico op Long Covid zelden aan de orde komt in de media.
Op de site van C-support staan ook interessante grafieken over de verdeling van Long Covid over mannen en vrouwen, en over leeftijdsgroepen. Bijna drie kwart van de Long Covid aanmeldingen blijkt vrouwen te betreffen. Het was al eerder bekend dat vrouwen vaker bepaalde LongCovid-klachten hadden, maar mogelijk is een dergelijke oververtegenwoordiging deels te verklaren doordat mannen hun ziekte eerder ontkennen. Verder blijken de meeste aanmeldingen voor Long Covid tussen de 50 en 60 jaar oud te zijn. Dat ligt dus heel anders dan bij de sterfte aan acute Covid19, die meestal 65+ treft.
Infectieradar [info]
Het percentage mensen met klachten van acute luchtweginfecties, o.b.v. meldingen door een groep vrijwilligers aan het RIVM, geeft op elk moment een idee van het besmettingsrisico. Op 15 april had 3,89% van de testgroep van het RIVM last van een luchtweginfectie. Dat is nog steeds 80% boven het “normaal” van 2%, maar gelukkig daalt het percentage nog steeds richting zomerseizoen. In tegenstelling tot Covid19 zijn de meeste luchtweginfecties immers seizoengebonden, ook griep.
Overige infecties
In de wekelijkse overzichten van diverse besmettelijke ziektes gevonden in de Nivel Peilstations hebben we de afgelopen jaren kunnen volgen dat sinds het opheffen van de maatregelen tegen Covid19 in het voorjaar van 2022 niet alleen Covid flink rondgegaan is, maar ook andere besmettelijke ziekten enorm huisgehouden hebben in Nederland. We zagen achtereenvolgens heftige uitbraken van longontsteking, RSV, mazelen, roodvonk (strep-A), kinkhoest, waterpokken, vijfde ziekte en krentenbaard (zie weekberichten). Sommige konden (deels) verklaard worden uit een afnemende vaccinatiegraad (mazelen, kinkhoest), maar meestal greep men in Nederland terug op het nonsens-begrip immuniteitsschuld.
In ons artikel Immuniteitsschuld of -schade? van november 2023 laten we zien dat een veel logischer verklaring is: aantasting van het immuunsysteem door een Covid19-besmetting. Veel internationale deskundigen hebben dit inmiddels geaccepteerd. Eind vorig jaar voerden deskundigen Lyne Filiatrault, Arijit Chakravarty en T. Ryan Gregory uit het westen van Canada (British Columbia) dezelfde, onderbouwde verklaring aan voor het feit dat in B.C. zo velen zo vaak ziek waren, óók kinderen. Helaas blijven deskundigen in Nederland, van het RIVM en de medische elite, steken in verklaringen als “inhaaleffect van de schoolsluitingen en lockdowns” en “immuniteitsschuld”.
In het Nivel Surveillance Bulletin van week 15 in 2025 staan voor week 2024-40 t/m 2025-15 de resultaten van onderzochte monsters op de Nivel peilstations in een grafiek. In week 15 blijken slechts 14 monsters onderzocht, waarvan er 6 positief bleken, zie de grafiek hieronder. Dit is zo beperkt dat het weinig zegt over rondgaande infecties. Het humaan metapneumovirus, dat veel voorkomt in China maar de afgelopen weken relatief vaak werd aangetroffen door Nivel, lijkt ook weer op zijn retour.
Omdat vorig jaar het aantal kinkhoestgevallen een enorme vlucht heeft genomen (donkerrode lijn in onderstaande grafiek), volgen we ook nu weer de gevallen van kinkhoest. Dat is gelukkig nog steeds stabiel laag. Hopelijk gaat dit jaar kinkhoest aan ons voorbij. Eigenlijk zou deze voor jonge kinderen gevaarlijke “100 dagen hoest” nooit meer voor hoeven komen, want we hebben een goed, langdurig beschermend vaccin.
Ook deze week waren er nog iets meer griepgevallen dan het “normale” basisniveau, zie de grafiek hieronder. Officieel is de griepgolf voorbij, maar sinds begin dit jaar zijn wel tenminste 3730 mensen bezweken aan de griep.
Feitelijk beleefden we de hoogste piek voor het aantal griepgevallen sinds het begin van de coronapandemie. De maatregelen tegen Covid bleken namelijk óók uitstekend te werken tegen influenza, en sommige griepvarianten zijn zelfs helemaal verdwenen. In de winter van 2020/2021 was er nauwelijks griep, en in 2021/2022 weinig. Het uitblijven van de jaarlijkse griep met vaak duizenden slachtoffers alleen al had ons te denken moeten geven: óók griep-slachtoffers zijn te vermijden door goede collectieve preventie.
Deze keer kijken we ook weer naar de verspreiding van het RS-virus, dat ook tot tamelijk ernstige luchtweginfecties kan leiden, vooral bij kinderen. Het RIVM houdt het vóórkomen van deze ziekte bij op de pagina Stand van zaken RS-virus. De laatste jaren, sinds de Covid19-pandemie, heeft RS flink opgespeeld, hoewel het in absolute aantallen minder voorkomt dan influenza. Ook dit jaar is de RS-golf weer zoals vaker begonnen rond december (rode lijn in de grafiek hieronder). Hoewel het aantal meldingen alweer flink gedaald is, was de golf dit jaar hoger én breder dan vorig jaar.
Ook mazelen is weer terug, zoals gemeld op nu.nl. In onderstaand overzicht van het RIVM zien we dat het aantal gemelde gevallen in de eerste maanden van dit jaar beduidend hoger was dan vorige jaren. In maart waren er zelfs 170 meldingen, ruim 4x zoveel als vorig jaar, en t/m 16 april zijn in die maand al bijna 2x zoveel mazelenmeldingen geweest als in april 2024. De geruststelling van het RIVM dat de meeste gevallen meegebracht worden uit het buitenland worden wel een beetje sleets. Zeker als in Rotterdam een basisschool een week moest sluiten omdat er 32 gevallen van mazelen gemeld werden! Mazelen is de meest besmettelijke virusziekte die we kennen, en met de huidige lage vaccinatiegraad (schoolkinderen cohort 2006 zo’n 90,9%) is het wachten op een echt forse uitbraak. En ja, door herhaalde Covid-besmettingen is de weerstand tegen ziekteverwekkers flink verzwakt.
Uit onderstaande grafieken van Nivel blijkt dat het aantal gevallen van mazelen onder alle Nederlanders de laatste weken weer is gedaald, maar het aantal gevallen onder 0-4 jarigen stijgt nog steeds!
De afgelopen weken wordt in het Nivel bulletin ook een duidelijke verhoging van het aantal gevallen van gordelroos (Herpes Zoster) gemeld sinds eind november 2024, zie onder. Het is bekend dat het herpesvirus, dat latent aanwezig is in veel patiënten, na een covidbesmetting weer kan opleven. Er is wel een goed vaccin tegen herpes zoster, maar bijna niemand krijgt het.
Oversterfte Covid19, 2025 week 14 [info]
Op de webpagina Monitoring sterftecijfers Nederland geeft het RIVM aan wat ze verstaan onder oversterfte. Dit komt erop neer dat de verwachte weeksterfte in de periode van juli 2024 t/m juni 2025 bepaald wordt op basis van de sterfte in de voorgaande 5 jaren, van juli 2019 t/m juni 2024 (waarbij de 25% hoogste pieken weggelaten worden). Op die manier kun je wel een “tijdelijke, bijzondere stijging” in de sterfte vaststellen, door ’n griepepidemie, hitte- of koudegolf of een natuurramp. Deze methode is echter totaal ongeschikt om de langetermijneffecten van de coronapandemie te bepalen.
Toch zullen we de oversterftecijfers van het RIVM voorlopig naast veel betere methoden zoals die van CBS, de Human Mortality Database en een nieuwe berekening op basis van leeftijdsgroepen presenteren, om de verschillen duidelijk te maken.
Oversterfte RIVM vanaf 2021-06 [info]
De actuele weeksterftes van het CBS (zie CBS statline) zijn inmiddels bijgewerkt t/m week 14 van 2025. Er zijn in week 14 3293 mensen overleden, nog steeds verhoogd, net als in vorige jaren omstreeks de jaarwisseling. Over de eerste twaalf weken van 2025 zijn er 71 nameldingen van overlijdens gekomen. Dat is normaal bij de tweewekelijkse systematiek van het CBS.
De oversterfte à la RIVM voor week 14 is -118 † (-3,4%), feitelijk ondersterfte dus. We wijzen er nogmaals op dat deze ondersterfte bepaald is t.o.v. de gemiddelde sterfte in de voorgaande (corona- en griep-) jaren. Ondersterfte na een flinke uitbraak van een infectieziekte is overigens heel gebruikelijk: veel ouderen en kwetsbaren die anders in deze periode zouden overlijden zijn dan al eerder overleden aan die infectieziekte. In de grafiek hieronder is de RIVM “oversterfte” vanaf het begin van de pandemie weergegeven met groen.
Een voordeel van de RIVM-berekening (het enige) is wel dat hieruit eenvoudig de oversterfte door de huidige griepgolf te bepalen is. Van week 1 t/m 12 van 2025 zijn er in totaal volgens RIVM al minstens 3730 griepdoden te betreuren geweest. Al moeten we ons ook hierbij bedenken dat dit eigenlijk alleen de extra doden zijn t.o.v. de voorgaande winters.
Cumulatieve RIVM oversterfte vanaf 2020 week 8: 48.272 †. M.b.t. de coronapandemie is dit RIVM-cijfer echter betekenisloos, omdat de verwachte sterfte bepaald is t.o.v. voorgaande jaren waarin ook veel coronasterfte was.
Oversterfte CBS 2020/2023 en verder CBS+ [info]
Naast de weekoversterfte à la RIVM willen we toch graag weten hoe het verder gegaan zou zijn met de oversterfteberekening door het CBS. Hoewel ook die CBS-cijfers tamelijk optimistisch waren, o.a. door de oversterfte te bepalen t.o.v. verwachte sterfte inclusief griepdoden en een normale demografische trend, waren ze zeker beter dan die van het RIVM nu. Uitgangspunt waren de jaren 2015-2019, dus vóór het begin van de pandemie. Omdat de prognoses maar tot eind 2023 reikten is het CBS gestopt per 1 januari 2024. We hebben daarom de CBS-tabel met verwachte weeksterftes voor 2020-2023 uitgebreid naar 2024 en 2025, door de cijfers van 2023 aan te passen met een correctiefactor 1,00739 voor bevolkingsgroei van 2023 naar 2024, en 1,01355 van 2023 naar 2025. We noemen dit CBS+.
Bij een weeksterfte van 3293 komen we voor week 14 op een oversterfte van 162. Dit is dus 5,2% boven de verwachte sterfte van 3131 (gele lijn in de oversterftegrafiek hierboven). Volgens CBS+ is de totale cumulatieve oversterfte vanaf 2020 week 8 tot heden 75.874 †. Dit zou dan het totale aantal coronadoden kunnen zijn, de laatste jaren aangevuld met doden door de opnieuw oplevende griep, RSV en longontsteking.
Oversterfte HMD t.o.v. Gemiddelde 2010-2019 [info]
Als we de oversterfte in elke week, zoals bij de standaard methode van de Human Mortality Database, bepalen t.o.v. de gemiddelde sterfte in die week over de jaren 2010-2019, dan vinden we dat weeksterfte 3293 neerkomt op een oversterfte van 378, dat is 12,9% boven de verwachte gemiddelde sterfte van 2916 in week 14 van de jaren 2010-2019. In dit verwachte gemiddelde is wel een correctiefactor voor de bevolkingsgroei t.o.v. 2020 verwerkt. Voor 2025 is de correctiefactor 1,03706 (= 18052700 / 17407585). Dit is de rode lijn in de oversterftegrafiek hierboven.
Cumulatieve oversterfte volgens HMD Gemiddelde vanaf 2020 week 8 tot heden is 126.533 †. Dat zijn enorm veel extra doden over 5 jaar pandemie!
Oversterfte HMD t.o.v. LQI 2010-2019 [info]
Volgens de toelichting is de oversterfte bepaald door CBS, hoe verontrustend die ook was tot eind 2023, nog een onderschatting van het dodental door de pandemie. Wij besloten daarom in 2023 om de oversterfte te bepalen t.o.v. het laagste kwartiel (LQI) van de weeksterftes over 2010-2019, dus ook prepandemie. Door het laagste kwartiel van de geregistreerde weeksterftes te nemen worden sterftepieken door ziekte, hitte en kou uitgefilterd als het ware, zodat er een betrouwbare maat is voor de verwachte basissterfte in de week. Wel pasten we een correctiefactor toe voor de bevolkingsgroei t.o.v. 2020. Voor 2025 is de correctiefactor 1,03706 (= 18052700 / 17407585).
Op die manier kwamen we uit op oversterftecijfers vergelijkbaar met die in de robuuste berekening van LowCovid Kano op X, gevalideerd door CBS/RIVM en de Amerikaanse CDC. De resulterende oversterfte is veel hoger dan in de gangbare analyses met vergelijkingen tussen Europese landen in Eurostat en Our World in Data. Toch bleken de door LowCovid Kano week na week gepubliceerde voorspellingen voor de oversterfte per leeftijdsgroep elke keer verrassend accuraat, reden waarom wij de LQI oversterftes al twee jaar lang presenteren naast de analyses door RIVM, CBS en de HMD methode t.o.v. gemiddelde over 2010-2019.
Het resultaat is weergegeven als de blauwe lijn in de oversterftegrafiek hierboven.
In week 14 overleden 3293 mensen, 472 méér dan het LQI van 2010-2019, te weten 2821. Dat is 17,0% boven de verwachte sterfte, en komt neer op ruim 67 extra overlijdens per dag! Omdat er geen andere verklaring voor deze enorme oversterfte leek te zijn was onze aanname tot nu toe dat het lange-termijneffecten van de coronapandemie moesten zijn. Deze waren niet meer gerelateerd aan de onregelmatig optredende golven van covidbesmettingen, zoals vastgesteld met de rioolwatermetingen, maar zouden een gevolg zijn van een algehele verslechtering van de gezondheidstoestand door Long Covid, schade aan organen en persistent virus in het menselijk lichaam.
Cumulatieve oversterfte LQI vanaf 2020 week 8: 158.363 †.
Het verloop van het cumulatieve aantal pandemiedoden volgens LQI (blauw), Gemiddelde (rood) en CBS+ (geel) is nu als in onderstaande grafiek. De grafiek voor het cumulatieve dodental volgens RIVM hebben we weggelaten, omdat deze niets zegt en geen enkele meerwaarde heeft.
Bezwaren van de LQI oversterfteberekening
De gerapporteerde cumulatieve LQI oversterfte over 5 jaar pandemie is enorm hoog, kennelijk méér dan 150.000. Ook bleef deze in het vierde en vijfde jaar hoog, terwijl er nauwelijks meer officiële overlijdens aan Covid19 werden geregistreerd. Je zou dus verwachten dat onderzoekers van het RIVM en de minister van Volksgezondheid zich ernstige zorgen maken, maar men leek vastbesloten om de pandemie te vergeten, die was immers “voorbij”.
Wel werd een onderzoeksprogramma door ZonMW opgezet naar mogelijke oorzaken van oversterfte in 2020 en 2021. Daarin werden 21 deelonderzoeken opgetuigd, 1 voltooid in 2022 (lijn 1), 11 voltooid in 2023 (lijn 2), en 9 in 2024 (lijn 3). Die leverden geen bijzondere resultaten op: oversterfte in 2020-2021 was zoals verwacht te verklaren door sterfte aan acute Covid-besmettingen en uitgestelde zorg. Met die verklaring was de maatschappij gerustgesteld. Zo niet de antivax-beweging (de Hond, Steigstra, Meester & Jacobs), die tegen alle bewijzen van het tegendeel in bleven vasthouden aan het idee dat de oversterfte wel een gevolg moest zijn van de (Covid19-)vaccinaties. Ook Gijs van Loef bleef in de sociale media hameren op het feit dat de oversterfte in Nederland hoger was (in 2024 zo’n 11%) dan in alle andere Europese landen. Echter, een commissiedebat over oversterfte op 20 februari j.l., aangevraagd door NSC, liep met een sisser af. Er werd niets gedaan met de opmerking van Ria de Korte dat de methode RIVM totaal ongeschikt was om de langdurig sterk verhoogde basis-oversterfte zichtbaar te maken, omdat die de verwachte aantallen sterfgevallen immers baseerde op de voorafgaande coronajaren.
Toch is de blijvend sterk verhoogde sterfte evident als men kijkt naar de totale jaarsterfte in Nederland in de jaren 2000 t/m 2024.
Wat als eerste opvalt in die jaarsterftecijfers is een duidelijke sprong van gemiddeld 150.000 in periode 2015-2019 naar gemiddeld 170.000 in periode 2020-2024, de tijd van de pandemie (die ook volgens de WHO nog steeds niet voorbij is!). Dat is zo’n 20.000 doden extra per jaar, dus gedurende 5 jaar pandemie zouden er sowieso meer dan 100.000 mensen extra overleden zijn. Bovendien was het aantal doden in de periode 2015-2019 ook al gemiddeld 10.000 hoger dan in de jaren 2000-2014, mogelijk door de heftige griepgolven. Dit totaal van 150.000 extra overlijdens komt goed overeen met de LQI-analyse hierboven en de cijfers van LowCovid Kano.
Wat verder opvalt aan de grafiek is dat de oversterfte niet afneemt naarmate de jaren in de pandemie verstrijken. Dat zou je wel verwachten als al die zogenaamde “kwetsbaren” zo langzamerhand wel overleden zouden moeten zijn. Als Covid19 in het omikron-tijdperk inderdaad “mild” zou zijn geworden. Als we eindelijk eens geléérd zouden hebben van onze fouten. Nee, de voorlopige sterfte 172.051 in 2024 is zelfs 2530 hoger dan de vastgestelde sterfte van 169.521 in 2023!
Er is wel één groot nadeel aan de LQI oversterfteberekening: er wordt geen rekening gehouden met de verhoogde natuurlijke sterfte door de vergrijzing. Het CBS gaf juist deze verklaring bij de bespreking van het hoge aantal overledenen in 2024. Als we de leeftijdsopbouw in Nederland in 2025 bezien valt een fikse verbreding op onder de 79 jaar. De leeftijdsgroep tot en met 79 jaar komt overeen met de grote geboortegolf (babyboomers) die direct na de 2e wereldoorlog begon. Deze groep heeft nu een leeftijd bereikt die ongeveer overeenkomt met de normale levensverwachting. Dat zou wel eens kunnen betekenen dat in de jaren 2015-2030 veel meer mensen overlijden dan in de jaren daarvoor. Precies wat we zien in de jaarsterftecijfers hierboven.
Het is wel erg ongelukkig dat middenin die periode van verwachte, verhoogde sterfte door vergrijzing ook nog de coronapandemie duizenden slachtoffers opeiste. Nu is dus niet duidelijk hoeveel doden direct en indirect te wijten zijn aan Covid19, en hoeveel doden “natuurlijk” zijn door de vergrijzing. Waarom geven RIVM of CBS geen inzicht in sterftecijfers waar de natuurlijke sterfte door vergrijzing uitgefilterd is?
Oversterfte gewogen per leeftijdsgroep 0-65, 65-80 en 80+
Precies dat pogen we hieronder te doen door de oversterfte in verschillende leeftijdsgroepen te wegen met de steeds veranderende absolute omvang van die groepen. De Statline sterftegegevens van het CBS zijn verdeeld over leeftijdsgroepen 0 tot 65, 65 tot 80 en 80+. Voor die leeftijdsgroepen elk apart proberen we de verwachte weeksterfte te bepalen, door de normale fractie overledenen in elke groep, in week 1 t/m 52, te vermenigvuldigen met de actuele omvang van die groep in de jaren 2020 t/m 2025. De omvang van die leeftijdsgroepen op 1 januari van elk jaar is te vinden in de CBS Open data Statline, Bevolking Kerncijfers. De normale fractie overledenen per leeftijdsgroep en per week 1 t/m 52 hebben we bepaald door het laagste kwartiel van die fracties te bepalen over de jaren 2010-2019. Op die manier kunnen we het verloop van de oversterfte, dus het verschil tussen actuele weeksterfte en de verwachte weeksterfte, bepalen over alle weken van de pandemiejaren 2020-2025, voor de 3 leeftijdsgroepen 0-65, 65-80 en 80+, én natuurlijk de totale oversterfte als som van die drie. Daarmee vinden we onderstaande grafiek.
In vergelijking met 2 weken geleden hebben we week 13 en 14 van 2025 toegevoegd aan de grafiek. Volgens CBS Statline overleden er 3293 mensen in week 14, en wel 392 in de groep 0-65, 994 in de groep 65-80, en 1907 in de groep 80+. T.o.v. de leeftijdgroep-gewogen verwachte sterftes in week 14 waren de oversterftes resp. -26, -44 en -26, dus in totaal -96 extra doden, ondersterfte dus. Zoals hierboven al gesteld is ondersterfte na een periode met hoge oversterfte (door de griep in januari t/m maart) te verwachten: ouderen en kwetsbaren die aan griep overlijden kunnen na de griepgolf niet nóg een keer overlijden.
Het moet gezegd: de lichtblauwe lijn van de nieuw berekende oversterfte ligt dicht in de buurt van die van CBS en RIVM hierboven, tot eind 2023 in ieder geval. Er zijn soortgelijke heftige pieken te zien bij de opeenvolgende golven van Covid19-besmettingen. De analyse van het CBS in 2020, over de jaren 2020-2023, was dus behoorlijk goed en hield inderdaad rekening met de bevolkingsopbouw (zoals het CBS ook aangaf in de toelichting), in ieder geval t/m 2022. Vanaf 2023 worden de verschillen groter, en zeker vanaf 2024, waar het RIVM definitief de oversterfteanalyse overnam. Bij onze gewogen oversterfte zijn minder periodes met ondersterfte en deze ondersterfte na (grote) oversterfte is ook minder extreem. De grafiek van het RIVM toont zeker in 2024 lange periodes met forse ondersterfte. Bij de gewogen oversterfte hierboven is dat omgeslagen naar voortdurend lichte oversterfte van gemiddeld zo’n 50 extra doden per week. Dát zou wel eens de lange termijn oversterfte kunnen zijn door Long Covid, Covid-schade aan organen en verhoogde kans op sudden death. Veel minder dan de 500+ doden per week die we vonden met de LQI oversterfte, maar deze langdurige oversterfte is wel veel beter gefundeerd.
In de grafiek hieronder is de cumulatieve oversterfte weergegeven voor de leeftijdsgroepen 0-65, 65-80, 80+ en de totale cumulatieve oversterfte. Tot en met week 14 in 2025 zijn de cumulatieve oversterftes in 0-65, 65-80 en 80+ resp. 214, 16672 en 30737. De totale cumulatieve oversterfte is 47623.
De belangrijkste conclusie hieruit is dat de totale cumulatieve oversterfte over het algemeen blijft stijgen, dus afgezien van de sporadische ondersterfte na grote oversterfte. Dus óók in periodes dat er weinig Covid rondging. De volksgezondheid blijft dus verslechteren. Eind 2024 wordt een totale sterfte van 45000 bereikt, ongeveer de officiële sterfte door Covid. Daarna worden 2600 griepdoden toegevoegd.
In deze grafiek is goed te zien dat Covid-sterfte vooral in de leeftijdsgroepen 65-80 en 80+ optrad. In de groep tot 65 jaar betreft het hooguit 2000 sterfgevallen. Die mogen echter nooit gebagatelliseerd worden: dit kunnen vaders en moeders van gezinnen zijn, mensen in de kracht van hun leven.
We moeten ons ook realiseren dat periodes van ondersterfte die volgen op flinke oversterfte, die in bovenstaande grafiek leiden tot een tijdelijk daling, een teken zijn dat hier mensen door Covid19 overleden zijn die anders later dat jaar toch overleden zouden zijn. Deze mensen zijn dan door Covid onder moeilijke omstandigheden gestorven, wellicht op een IC, of afgezonderd van hun familie in een verpleeghuis, en hebben bijvoorbeeld een half jaar van hun leven gemist. Eigenlijk zouden we ook deze mensen volledig mee moeten tellen als slachtoffers, en de kunstmatig gecreëerde ondersterfte moeten negeren.
Mijn voorlopige conclusie zou zijn, dat de coronacrisis 50.000 levens heeft geëist, naast enorme aantallen zieken, invaliden en arbeidsongeschikten. Maar antivaxers, NSC en Gijs van Loef kunnen gerust zijn: er is in Nederland géén hoge oversterfte door vaccinatie of door falende zorg. De hoge oversterfte t.o.v. prepandemische jaren is voor het overgrote deel te verklaren door de vergrijzing (de babyboomers). Er is alleen geringe achtergrondsterfte van ongeveer 50 doden per week die waarschijnlijk te wijten is aan lange-termijneffecten van Covid (Long Covid, orgaanfalen, verzwakte immuniteit).
Variants of Concern (VOC) [info]
De relatieve frequenties van relevante VOC’s (kiemsurveillance RIVM) geven een indicatie welke nieuwe bedreigingen te verwachten zijn. Sinds de vorige varianten-update van 2 weken geleden heeft het RIVM wel 4 weken met voldoende samples toegevoegd: week 11 t/m 14, en ook het aantal samples in de voorgaande weken is flink verhoogd. Een behoorlijke inhaalslag is dus gemaakt. In week 15 waren nog maar 3 samples onderzocht, die zullen we maar negeren.
Aan de andere kant heeft het RIVM nog steeds niet gezocht welke nieuwe (sub)varianten sinds november 2024 de fakkel van de in 2024 dominante variant JN.1 hebben overgenomen, want KP.2 en KP.3 waren het duidelijk niet, en ook de recombinant XEC heeft het uiteindelijk niet gehaald. De relatieve groei van JN.1.rest (donkerblauw in de grafiek hieronder) vanaf december 2024 moet subvarianten betreffen, want dat dezelfde variant weer dominant wordt na bijna uit te sterven is geen normaal patroon. Uit de posts van Josette Schoenmakers op Bluesky is op te maken dat de groei komt van subvarianten LB.1.3.1 en LP.8 van JN.1.
De laatste drie weken is er ook een sterk opkomende rest. Ook wat er in die rest zit blijft onduidelijk. Huiswerk voor het RIVM voor de komende 2 weken: in kaart brengen welke varianten nu het sterkst in opkomst zijn!
Conclusie: actueel risico [info]
Wij schatten het besmettingsrisico voor Covid19 momenteel in als LAAG. Ook influenza- en RSV-besmettingen lopen terug. Wel is het besmettingsrisico voor Covid19 sinds carnaval door het dal heen en de rioolwaarden stijgen weer, zij het uiterst langzaam. Het is echter nog onduidelijk of de stijging tijdelijk is of dat een nieuwe golf is begonnen.
Omdat het aantal Covid19-besmettingen nog steeds laag is, zijn veel activiteiten die lange tijd grote risico’s in zich droegen, zoals feestjes, festivals, markten, demonstraties, maar ook bezoek van ziekenhuis, tandarts en kapper, eindelijk redelijk veilig. Blijf toch voorzichtig! Corona is niet weg, nog steeds lopen in Nederland meer dan 30.000 besmettelijke personen rond, en wie zo iemand toevallig treft, zal het misschien voor de rest van zijn leven betreuren vanwege de kans op invaliditeit door Long Covid, dat feitelijk ongeneeslijk is!
Nu het precies 5 jaar geleden is dat de pandemie begon met tot dan toe ongekende maatregelen als lockdowns, sectorsluitingen, thuiswerken en schoolsluitingen, worden in de media veel verhalen over ons uitgestort met een soort evaluatie. Daarbij wordt helaas veel aan geschiedvervalsing gedaan: de pandemie zelf zou overtrokken zijn en de maatregelen zouden veel ernstiger gevolgen hebben gehad dan de pandemie zelf. Laat u niet misleiden door de zogenaamde preventieparadox. Als die maatregelen niet genomen zouden zijn zou de ramp echt nog veel groter zijn geweest: veel meer zieken en doden, en ziekenhuizen waren compleet omgevallen. Lees bijvoorbeeld het verhaal van biomedisch onderzoeker Christina Pagel van SAGE: “We are learning the wrong lessons from lockdown“. Wel is het zo dat lockdowns en sectorsluitingen voorkómen hadden kunnen worden als men maar hard ingezet had op collectieve preventieve maatregelen. Roepen dat we nooit meer een lockdown willen is begrijpelijk, maar dan moeten we wel onze pandemische paraatheid op peil brengen. En dat is méér dan alleen zorgen dat we snel vaccins en en medicijnen beschikbaar hebben.
Ten slotte, de afgelopen jaren zijn af en toe onderzoeken gepresenteerd die aan zouden tonen dat schoolsluiting en sociale afstand in coronatijd funest waren voor kinderen. Onlangs is echter een promotieonderzoek verschenen dat vastgesteld heeft dat er nauwelijks negatieve effecten waren.
Indammen NU!
De overheid zal wellicht het huidige dal in Covid19-besmettingen verwelkomen als het definitieve einde van de pandemie, voor de zoveelste keer. Wij zien deze adempauze echter als het ideale moment om eindelijk te gaan indammen. Het lijkt vreemd om juist nú te pleiten voor preventie, bijvoorbeeld schone lucht door ventilatie, hepafilters in scholen en openbare gelegenheden, goed beschermende ffp2-maskers in de zorg. Deze maatregelen zijn echter bedoeld om toekomstige SARS-CoV-2 uitbraken zoveel mogelijk te voorkómen, door het verspreidingsgetal R onder de 1 te houden. Realiseer je dat de maskers die je nu soms ziet, gedragen door mensen die extra kwetsbaar zijn of die weten hoe desastreus een Covid-besmetting kan uitpakken, vaak een noodgreep zijn waarmee zij zich ondanks alomtegenwoordige virussen toch enigszins willen beschermen. Als een Covid-golf op volle kracht door de maatschappij raast, maandenlang, helpen ventilatie en hepafilters en zelfs goede maskers onvoldoende om veilig te blijven. Alleen isolatie biedt dan nog hoop, en dat is precies waarvoor kwetsbare en Covid-bewuste mensen dan gedwongen moeten kiezen.
Lees anders het ijzersterke betoog van Steph Fowler op Substack, over de redenen waarom sommige mensen in 2025 nog een masker dragen!
Indammen móet en indammen kán!
Zie ook onze uitgewerkte strategieën om de pandemie te bedwingen:
- Pandemieregels van de Goede Pandemie Praktijk
- Plan van het World Health Network met massaal testen
- Een haalbaar en afdoende geacht alternatief voor de gecompliceerde en onwerkbare maatregelenladders van VWS onder Ernst Kuipers:
